Rudolf Gudden – een van de vele internationale kunstschilders uit de Volendammer kunstkolonie

Een bijzondere ontdekking uit Guddens vroege Nederlandse periode (1890-1899) tussen Edam en Volendam

Rudolf Gudden (1863–1935) was een Duitse schilder en etser die een belangrijk deel van zijn kunstenaarsleven werd aangetrokken door Nederland. Vooral Nederlandse interieurs, het dagelijks leven en het licht fascineerden hem. In het Frankfurter Personenlexikon worden Nederlandse interieurs expliciet genoemd als een van zijn favoriete onderwerpen. Zijn motieven vond hij tijdens regelmatige, soms maandenlange studiereizen, waaronder reizen naar Nederland.

Gudden vestigde zich in 1888 in Frankfurt en ondernam van daaruit verschillende studiereizen. Vooral Volendam en Edam trokken hem aan. In de in 1935 verschenen monografie Rudolf Gudden – Ein deutscher Maler van Kurt Schede wordt beschreven hoe Gudden zich sterk aangetrokken voelde tot de Nederlandse natuur en de mensen die er leefden. Hij werkte onder andere in Volendam en Edam en kocht in Edam zelfs een klein huisje, zodat hij dicht bij de natuur en de mensen kon zijn.

Een paar jaar geleden kwam dit schilderij op mijn pad. Mijn eerste reactie was eigenlijk heel anders dan je misschien zou verwachten. Ik keek ernaar en wist niet direct wat ik ervan moest vinden. Toch bleef het schilderij mij bezighouden. Vooral het licht, het donkere interieur en de manier waarop het meisje daarin is geplaatst, trokken steeds opnieuw mijn aandacht. Uiteindelijk besloten mijn vrouw en ik het schilderij aan te schaffen.

Hoe meer ik mij daarna in Rudolf Gudden en zijn werk ging verdiepen, hoe meer waardering ik voor het schilderij kreeg.

Op het schilderij zien we een jong meisje in een eenvoudig Edams of Volendams interieur. Zij is gekleed in Volendamse dracht en zit op de vloer bij het kookgedeelte. Voor haar staan een schaal en aardewerk. De ruimte is donker, met houten betimmering en een warme roodbruine kleurstelling. Vanuit de ruimte rechts valt licht naar binnen, waardoor haar gezicht en kleding worden verlicht.

Juist het contrast tussen het donkere interieur en het binnenvallende licht vind ik een van de sterke punten van het schilderij. Het meisje vormt het natuurlijke middelpunt van de voorstelling. De donkere omgeving versterkt het licht op haar gezicht en kleding, waardoor je blik als vanzelf naar haar wordt geleid.

Achteraf blijkt juist dit interieur kunsthistorisch bijzonder interessant. In de documentatie over Gudden wordt vermeld dat hij begon met Nederlandse interieurs en scènes uit het volksleven. Daarbij kondigde zich al zijn voorliefde voor lichtproblemen aan: het licht zou uiteindelijk een bepalend element in zijn schilderkunst blijven. Dat is precies de combinatie die ik in mijn schilderij herken: een eenvoudig Edams interieur, een meisje uit het Volendamse volksleven en een zorgvuldig opgebouwd spel van licht en schaduw.

Ook de mogelijke relatie met Edam vind ik bijzonder. Het Städel Museum in Frankfurt bezit meerdere tekeningen van Gudden die betrekking hebben op de Grote Spinnerei van Edam, gedateerd rond 1894. Eén daarvan is een interieurstudie; een andere is een kleurstudie die op de achterzijde expliciet wordt aangeduid als een kleurstudie voor de Grote Spinnerei van Edam uit 1894. Daarmee staat vast dat Gudden in deze periode daadwerkelijk in Edam werkte en zich daar intensief bezighield met interieurs en het dagelijkse leven.

 

                                                                                                                                      Grote Spinnerij te Edam 1894

 

Dat maakt het voor mij interessant om naar mijn eigen schilderij te kijken. Het is goed denkbaar dat Gudden voor dit soort voorstellingen gebruikmaakte van interieurs die hij in Edam of Volendam kende. Of het specifieke interieur op mijn schilderij in Edam of Volendam stond, kan ik niet met zekerheid vaststellen. 

De precieze datering van mijn schilderij is niet bekend. Toch zijn er inmiddels verschillende aanwijzingen die iets zeggen over de periode waarin het kan zijn ontstaan. In de monografie van Kurt Schede uit 1935 wordt de ontwikkeling van Gudden beschreven van zijn vroege Nederlandse werk naar zijn latere schilderkunst. Schede maakt daarbij onderscheid tussen de meer gesloten composities van zijn vroege Hollandse werk en zijn latere ontwikkeling.

Wanneer ik naar mijn schilderij kijk, valt juist die gesloten compositie op. De houten kast links, de houten stijl in het midden, de deuropening en de vloer kaderen de voorstelling bijna volledig in. Het meisje en het binnenvallende licht vormen het centrale punt.

Een andere interessante aanwijzing vond ik in een gedocumenteerd werk van Gudden dat wordt omschreven als Holländisches Interieur / Genrebild, Motiv aus Volendam. Dit schilderij is gesigneerd en gedateerd 1891 en wordt beschreven als een voorstelling uit Volendam. De omschrijving noemt opnieuw een eenvoudig, donker interieur, warme roodbruine tinten en een sterk spel tussen licht en schaduw. Hoewel dit uiteraard niet bewijst dat mijn schilderij eveneens uit 1891 dateert, laat het wel zien dat Gudden zich in die periode precies met dit soort Volendamse interieurs bezighield.

Exposé: Rudolf Gudden (1863-1935): holländisches Interieur / Genrebild, Motiv aus Volendam, signiertes Öl Gemälde, datiert 1891

Daarom vind ik een plaatsing van mijn schilderij binnen Guddens vroege Nederlandse periode, ongeveer 1890–1895, goed voorstelbaar. Een exact jaartal wil ik echter niet geven zonder nader technisch of documentair bewijs.

Een bijzondere ontdekking deed ik tijdens mijn zoektocht naar oudere documentatie over Gudden. In een historische geïllustreerde tentoonstellingscatalogus wordt een werk van hem vermeld met de titel ‘Volendamer Mädchen am Herde’, oftewel Volendams meisje bij de haard. Het werk staat in de catalogus vermeld als nummer 257. Direct daarvoor wordt een Volendamer Fischer genoemd.

Die titel vond ik opvallend in relatie tot mijn eigen schilderij. Ook daarop zien we een Volendams meisje in een interieur, zittend bij het kookgedeelte, met aardewerk en een schaal voor zich. Of het historische cataloguswerk hetzelfde schilderij is als het werk dat ik bezit, kan ik op basis van de beschikbare gegevens niet met zekerheid vaststellen. Maar de vondst laat wel zien dat Gudden zich al vroeg bezighield met precies dit soort voorstellingen van Volendamse meisjes in een interieur.

Nog een mooie ontdekking deed ik in de monografie uit 1935. Daarin is een afbeelding opgenomen met het onderschrift ‘Volendamer Mädchen’. De afbeelding toont meerdere Volendamse meisjes en vrouwen in volendamse klederdracht.

 

Het was bijzonder om dat te zien. Het bevestigde voor mij hoe intensief Gudden zich met Volendam en zijn inwoners bezighield. De afbeelding vormt daardoor een interessante aanvulling op mijn schilderij en plaatst het binnen een groter geheel van werken waarin Volendam, de bevolking, de klederdracht en het dagelijkse leven een belangrijke plaats innamen.

Gudden was bovendien veel meer dan een schilder die af en toe in Nederland werkte. Tijdens zijn leven maakte hij deel uit van het artistieke leven in Frankfurt. Hij was lid van de Frankfurter Künstlergesellschaft en behoorde tot de oprichters van de Frankfurt-Cronberger Künstlerbund. Zijn werk werd vanaf het einde van de negentiende eeuw regelmatig geëxposeerd. Er zijn tentoonstellingen gedocumenteerd in onder andere Berlijn, München, Wenen, Dresden en Parijs. In 1913, ter gelegenheid van zijn vijftigste verjaardag, organiseerde de gerenommeerde Frankfurter Kunstsalon Ludwig Schames een retrospectieve tentoonstelling van zijn werk.

Ook verscheen in 1913 een afzonderlijke publicatie over hem van Fritz Rupp, Rudolf Gudden. Ein zeitgenössischer deutscher Künstler. Het is bijzonder om te bedenken dat er dus al tijdens Guddens leven over zijn kunstenaarschap werd gepubliceerd.

De kunsthistorische documentatie beschrijft Gudden bovendien als een schilder met een vrije en onconventionele kunstopvatting, afwijkend van de overwegend academische stijl van zijn tijd. Zijn ontwikkeling begon met Nederlandse interieurs en scènes uit het volksleven, waarbij het licht vanaf het begin een belangrijke rol speelde. Later ontwikkelde hij zich verder richting krachtige schilderijen in de open lucht.

Tijdens mijn verdere zoektocht ontdekte ik bovendien dat het specifieke beeld van mijn schilderij online bekend is onder de titel Girl Peeling Potatoes, Volendam en aan Rudolf Gudden wordt toegeschreven. Het was bijzonder om een schilderij dat ik zelf bezit op deze manier terug te vinden in internationale kunsthistorische documentatie.

Daarmee veranderde mijn kijk op het schilderij steeds verder.

Wat aanvankelijk een schilderij was waarvan ik de betekenis en kwaliteit niet meteen goed kon inschatten, werd door verder onderzoek steeds interessanter. Niet alleen vanwege het schilderij zelf, maar vooral vanwege de geschiedenis die erachter blijkt te zitten.

Rudolf Gudden overleed in 1935. Tegenwoordig is zijn naam bij het grote publiek minder bekend dan die van sommige andere kunstenaars die in Volendam werkten. Toch is zijn kunstenaarschap uitgebreid gedocumenteerd en is er een duidelijke literatuurgeschiedenis rond zijn werk. Zijn schilderijen en tekeningen zijn bovendien in museale collecties terug te vinden.

Voor mij heeft het schilderij daardoor een heel andere betekenis gekregen.

Het is niet meer alleen een schilderij van een Volendams meisje in een interieur. Het is voor mij een stukje geschiedenis van een van de internationale kunstenaars die naar Volendam en omgeving kwamen, zich lieten inspireren door de mensen die hier woonden en het dagelijkse leven vastlegden.

En misschien is dat uiteindelijk ook het mooiste van verzamelen: dat een schilderij steeds meer betekenis kan krijgen naarmate je er meer over ontdekt. Wat je eerst alleen met je ogen bekijkt, krijgt uiteindelijk een verhaal, een plaats in de kunstgeschiedenis en een verbinding met de plek waar het is ontstaan.

Dat is voor mij precies wat dit schilderij van Rudolf Gudden zo bijzonder maakt.

 

Rudolf Gudden - Junges Volk in Holland -  Kohle auf braunem Papier 1911